matchpoint

Οκτώβριος 16, 2006

«Το κρανιο μας στεγαζει εναν εγκέφαλο της λίθινης εποχης»!Συνεντευξη με την Λ.Κοσμιδη

Filed under: Evolutionary biology — Takis Michas @ 8:09 πμ

ID: 647219
Εντυπο: ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Ημ/νία: 24/04/1999
Σελ.: 18,19

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Στον ΤΑΚΗ ΜΙΧΑ

Η διευθύντρια του τμήματος Εξελικτικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα Λήδα Κοσμίδη είναι σήμερα ίσως η πιο γνωστή σε παγκόσμιο επίπεδο επιστήμων ελληνικής καταγωγής. Μαζί με το σύζυγό της Τζον Τούμπι, είναι οι θεμελιωτές μιας νέας επιστήμης: της Εξελικτικής Ψυχολογίας, που είναι αναμφίβολα σήμερα το πιο hot πράγμα στον τομέα των επιστημών του ανθρώπου… Για το πρωτοποριακό της έργο κατέκτησε το 1988 το περιζήτητο βραβείο για έρευνα στις επιστήμες της συμπεριφοράς της Αμερικανικής Ενωσης για την Προώθηση των Επιστημών, ενώ πέρυσι τιμήθηκε με το προεδρικό Βραβείο Νέων Ερευνητών. Επίσης, η ελληνικής καταγωγής Αμερικανίδα καθηγήτρια είναι το αντικείμενο συχνών αναφορών περιοδικών και εφημερίδων, όπως «ΤΙΜΕ», «Newsweek», «New York Times», «Scientific American» κ.τλ. Η εξελικτική ψυχολογία διαφέρει από την ψυχολογία, στο βαθμό που πρεσβεύει ότι διαδικασία της εξέλιξης του ανθρώπου έχει παίξει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των νοηματικών λειτουργιών του εγκεφάλου. «Εμείς πιστεύουμε», λέει η δρ Κοσμίδη στη συνέντευξή της στην «Ε», «ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαμορφώθηκε από την ανάγκη των προγόνων μας να λύσουν τα καθημερινά προβλήματα – να βρουν ταίρι, να βρουν τροφή, να διαπραγματευθούν και να συνεργαστούν μεταξύ τους». Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο εγκέφαλος του ανθρώπου συνίσταται από ένα σύνολο μηχανισμών επεξεργασίας της πληροφόρησης, ένα σύνολο νευρωνικών κυκλωμάτων που σχεδιάστηκαν μέσω της φυσική επιλογής για να λύσουν τα προβλήματα προσαρμογής στο περιβάλλον που αντιμετώπιζαν οι κυνηγοί – τροφοσυλλέκτες πρόγονοί μας.

«Ο εγκέφαλος θυμίζει ένα ελβετικό στρατιωτικό σουγιά», λέει. «Αποτελείται από ένα σύνολο διαφορετικών εργαλείων για την επίλυση προβλημάτων. Αυτά τα εργαλεία διαμορφώθηκαν, μέσω της φυσικής επιλογής, για να λύνουν τα καθημερινά προβλήματα επιβίωσης που αντιμετώπιζαν οι πρόγονοί μας».

Για τη δόκτορα Κοσμίδη και τους ερευνητές αυτής της σχολής, οι εμπειρίες του ανθρώπου την εποχή των τροφοσυλλεκτών -κυνηγών έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των νοηματικών μας λειτουργιών:

«Πράγματι, το κρανίο του σύγχρονου ανθρώπου στεγάζει έναν εγκέφαλο της λίθινης εποχής! Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι το ανθρώπινο είδος πέρασε το 99% της ζωής του σε κοινωνίες κυνηγών τροφοσυλλεκτών, περίπου 10 εκατομμύρια έτη. Η φυσική επιλογή σμίλευε τον ανθρώπινο εγκέφαλο από γενιά σε γενιά, επιλέγοντας τα νευρωνικά κυκλώματα τα οποία ευνοούσαν την επιβίωση των προγόνων μας – τις στρατηγικές ζευγαρώματος, τις διαπραγματεύσεις, την αναγνώριση των προσώπων, την ανατροφή των παιδιών κτλ. Ο σημερινός κόσμος των μεγαλουπόλεων και των λεωφόρων έχει διαρκέσει στη ιστορία του ανθρώπινου είδους όσο διαρκεί το ανοιγοκλείσιμο του ματιού. Η βιομηχανική επανάσταση έχει ιστορία μόλις 200 ετών, ενώ η γεωργία εμφανίσθηκε στη Γη μόλις πριν από 10.000 έτη».

Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει, σύμφωνα με τη δόκτορα Κοσμίδη, ότι οι νοηματικοί μηχανισμοί που δημιουργήθηκαν για να λύνουν τα προβλήματα του παρελθόντος παράγουν κατ’ ανάγκην τρόπους συμεριφοράς που είναι προσαρμοσμένοι στις σημερινές συνθήκες: «Πάρτε π.χ. το γεγονός ότι φοβόμαστε τα φίδια περισσότερο από τις τις πρίζες. Αυτός ο φόβος είχε κάποια λειτουργικότητα την εποχή των προγόνων μας, όμως σήμερα ο κάτοικος μιας αμερικανικής μεγαλούπολης έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να κινδυνεύσει από μια ηλεκτρική πρίζα παρά από ένα φίδι».

«Μυρίζει άσχημα»

Ενα άλλο παράδειγμα εξέλιξης, αποτελεί η όσφρηση.Τα εγκεφαλικά κυκλώματα, τα οποία προδιορίζουν την ερμηνεία μιας μυρουδιάς – αν δηλαδή μάς μυρίζει «άσχημα» ή «ωραία» – αποτελούν και αυτά αποτελέσματα της φυσικής επιλογής.

«Ας υποθέσουμε ότι σε έναν πρόγονό μας οι ακαθαρσίες μύριζαν «ωραία». Θα τις έτρωγε και θα αρρώσταινε συχνότερα. Αυτό θα είχε ως συνέπεια, ότι θα ήταν πολύ κουρασμένος για να κυνηγήσει τροφή, να βρει ταίρι και πιθανότατα θα είχε πρώιμο θάνατο. Αντίθετα, το άτομο του οποίου τα κυκλώματα του εγκεφάλου θα έδιναν εντολές να αποφεύγει τις ακαθαρσίες, θα αρρώσταινε πολύ λιγότερο. Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα, ότι θα είχε περισσότερο χρόνο να κυνηγήσει τροφή και να βρει ταίρι και θα ζούσε περισσότερο. Αυτός που θα έτρωγε τις ακαθαρσίες θα άφηνε λιγότερους απογόνους πίσω του, απ’ αυτόν που θα τις απέφευγε. Επειδή δε τα κυκλώματα των παιδιών μοιάζουν με αυτά των γονιών τους, στην επόμενη γενιά θα είχαμε περισσότερους που θα απέφευγαν τις ακαθαρσίες απ’ αυτούς που θα τις έτρωγαν. Σε μερικές γενιές οι πρώτοι θα εξέλιπαν. Ετρωγαν ακαθαρσίες και εξαφανίστηκαν».

Η εικόνα του ανθρώπου, στην οποία θεμελιώνονται οι νέες επιστήμες της εξελικτικής βιολογίας και ψυχολογίας, είναι ο άνθρωπος ως μια μηχανή αναπαραγωγής γονιδίων. Ομως άραγε δεν είναι κάπως φτωχή αυτή η εικόνα να εξηγήσει την εξέλιξη των ανθρωπίνων κοινωνιών;

«Το γεγονός ότι τα ζωντανά όντα είναι μηχανές που έχουν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να προωθούν την αναπαραγωγή του εαυτού τους και των συγγενών τους», απαντάει η συνομιλήτριά μας, «δεν σημαίνει ότι η εξελικτική λειτουργική ανάλυση επικεντρώνεται μόνο σε θέματα όπως η σεξουαλική αναπαραγωγή και η εγκυμοσύνη. Αντιθέτως, εξ ίσου σημαντικό χώρο στις αναλύσεις μας καταλαμβάνουν θέματα όπως η γεύση, οι προτιμήσεις, τα συναισθήματα, οι κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις, η διαμόρφωση συμμαχιών κτλ. Η ιστορία μιας επιτυχημένης αναπαραγωγής απαιτεί την υλοποίηση εκατοντάδων προϋποθέσεων σε ένα πολύπλοκο, κοινωνικά και οικολογικά, περιβάλλον».

Η ίδια είναι γνωστή για τις έρευνές της στον τομέα της κοινωνικής συναλλαγής. Εκεί έδειξε ότι ορισμένοι νοηματικοί μηχανισμοί έχουν τις ρίζες τους στην ανάγκη της κοινωνικής συναλλαγής των ανθρώπων. Ετσι σε ένα περίφημο πείραμα, που έγινε γνωστό ως «η ανακάλυψη του κλέφτη», παρουσίασε ένα πρόβλημα λογικού συλλογισμού με δύο τρόπους:

**Ως ένα κοινωνικό πρόβλημα όπου ο στόχος – θέμα ήταν να βρεις αυτόν που κλέβει την τροφή των άλλων.

**Ως ένα αφηρημένο πρόβλημα λογικής. Ελάχιστοι έλυσαν το πρόβλημα όταν παρουσιάστηκε με τη δεύτερη μορφή, ενώ όλοι σχεδόν το έλυσαν όταν το παρουσίασε με την πρώτη μορφή.

Ο «απομονωτισμός» των επιστημών

Μέχρι σήμερα, στην ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς καθοριστικό ρόλο έπαιζαν οι κοινωνικές η πολιτιστικές επιστήμες.Τα αποτελέσματά τους δεν ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακά, γεγονός που, σύμφωνα με τη δόκτορα Κοσμίδη, οφείλεται σε αυτό που αποκαλεί το δόγμα του «διανοητικού απομονωτισμού» που επικρατεί σε αυτό το χώρο:

«Ενώ οι υπόλοιπες επιστήμες ανακαλύπτουν καθημερινά πόσα έχουν να συνεισφέρουν η μια στην άλλη, αντίθετα, στις κοινωνικές επιστήμες κυριαρχεί το δόγμα του «πνευματικού απομονωτισμού»: Ετσι, οποιαδήποτε προσπάθεια σύνδεσης με άλλες πτυχές της επιστήμης απορρίπτεται ως «χυδαίος ανταγωνισμός» και μάλιστα πολλοί κοινωνικοί επιστήμονες σήμερα απορρίπτουν με υπερηφάνεια αυτό καθ’ αυτό το επιστημονικό εγχείρημα».

Σύμφωνα με τη συνομιλήτριά μας, οι αποτυχίες των κοινωνικών επιστημών οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στη λανθασμένη εικόνα του ανθρώπου, την οποία έχουν:

«Για τους περισσότερους κοινωνιολόγους ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ένας (μεγάλο κενό) υποδοχέας, τον οποίο έρχεται να γεμίσει η «κοινωνία» η «κουλτούρα», «το περιβάλλον». Στο βαθμό που υπάρχει νόηση, αυτή θεωρείται ότι παραπέμπει σε ορισμένους γενικής φύσης μηχανισμούς, που δεν έχουν ούτε προκαθορισμένο περιεχόμενο, ούτε έχουν κατασκευασθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να παράγουν ένα ορισμένου είδους περιεχόμενο πιο εύκολα από ένα άλλο».

Η άποψη αυτή, σύμφωνα με τη δόκτορα Κοσμίδη, είναι τελείως λανθασμένη:

«Πρόκειται για μια τελείως λανθασμένη άποψη, όπως δείχνουν τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναπτύσσει ένα σταθερό σύνολο τρόπων σκέψης και ρυθμιστικών κυκλωμάτων, τα οποία είναι εξειδικευμένα λειτουργικά. Αυτά τα κυκλώματα προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας και μας παρέχουν το εννοιολογικό πλαίσιο, που μας επιτρέπει να κατανοούμε τις προθέσεις των άλλων. Πιστεύω ότι υπάρχουν ειδικοί μηχανισμοί, που εξηγούν πώς κανείς μαθαίνει τη γλώσσα, πώς μαθαίνει να αναγνωρίζει τις εκφράσεις του προσώπου, πώς αναγνωρίζει την απειλητική συμπεριφορά κτλ. Αυτοί οι μηχανισμοί αναπτύχθηκαν κυρίως για την επίλυση των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι πρόγονοί μας. Τα κυκλώματα δεν δημιουργήθηκαν για να λύνουν κάθε πρόβλημα αλλά ειδικά τα προβλήματα της προσαρμογής -δηλαδή προβλήματα που παρουσιάζονται ξανά και ξανά στην ιστορία του ανθρώπινου είδους και προβλήματα που σχετίζονται με την αναπαραγωγή».

Η Λήδα Κοσμίδη απορρίπτει τη γνωστή άποψη, ότι ο νοηματικός μας κόσμος είναι το παράγωγο της μάθησης την οποία αποκτούμε καθώς μεγαλώνουμε στην κοινωνία.

«Προκειμένου να μάθεις κάτι, θα πρέπει να υπάρχει ένας μηχανισμός που σου το επιτρέπει. Στον βαθμό που δεν μπορεί να υπάρξει μάθηση χωρίς την ύπαρξη του μηχανισμού που την προκαλεί, αυτός ο μηχανισμός δεν είναι κάτι το οποίο έχει μάθει κανείς – θα πρέπει να είναι έμφυτος. Ερχόμαστε στον κόσμο γνωρίζοντας ήδη πολλά γι’ αυτόν.Τα μωρά έχουν ήδη μια πανοπλία «θεωριών», που αφορούν την αναγνώριση προσώπων, αντικειμένων, αιτιών, κινήσεων, λέξεων, εννοιών κτλ.».

Σύμφωνα με τη συνομιλήτριά μας, οι εξηγήσεις της συμπεριφορά των ανθρώπων, με αναφορά «κοινωνικούς» η πολιτισμικούς» παράγοντες, δεν έχουν σοβαρή επιστημονική υπόσταση.

«Οι έννοιες «κοινωνία» και «πολιτισμός» αποτελούν τη μεταφυσική κόλλα, που δένει τις κοινωνικές επιστήμες. Γιατί οι γονείς φροντίζουν τα παιδιά τους; Γιατί είναι μέρος τούς κοινωνικού ρόλου τους. Γιατί είναι ζηλιάρηδες οι Ελληνες σύζυγοι; Γιατί αυτό επιβάλλει το πολιτισμικό τους περιβάλλον. Γιατί είναι οι άνδρες επιθετικοί; Γιατί αυτό τους μαθαίνει η κουλτούρα στην οποία ανατρέφονται… και πάει λέγοντας. Δεν θα εκπλαγώ αν μια μέρα ακούσω το επιχείρημα ότι το γεγονός ότι τα κορίτσια αναπτύσσουν στήθος οφείλεται σε «κοινωνικά» αίτια. Περιμένω να ακούσω να υποστηρίζεται ότι η «κοινωνική πίεση» που αντιμετωπίζει το κορίτσι στην εφηβεία, σε συνδυασμό με την εξιδανίκευση γυναικών όπως η Πάμελα Αντερσον που κάνει η τηλεόραση, αποτελούν τα κοινωνικά-πολιτιστικά αίτια της ανάπτυξης στήθους από τα κορίτσια στην εφηβεία!».

Ομως, αν ο πολιτισμός δεν αποτελεί αίτιο της ανθρώπινης συμπεριφοράς, τότε πώς μπορεί να εξηγήσει κανείς τις διαφορές που παρατηρούνται στη συμπεριφορά των ανθρώπων ανάλογα με το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκονται;

Η δρ Κοσμίδη δεν αρνείται ότι υπάρχουν διαφορές. Ομως κρίνει ότι αυτό το οποίο είναι πιο ενδιαφέρον, είναι τα κοινά στοιχεία που έχουν οι ανθρώπινες κοινωνίες. Ετσι, δεν πρόκειται να βρεις κοινωνίες στις οποίες δεν υπάρχει ο θεσμός του γάμου, της σεξουαλικής ζήλειας, του χιούμορ και ούτε γλώσσα χωρίς γραμματική και συντακτικό. Τα κοινά αυτά σημεία δεν θα τα βρει κανείς, τόσο στην προφανή συμπεριφορά των ανθρώπων, όσο σε ένα βαθύτερο επίπεδο, στους νοηματικούς μηχανισμούς που, αν ενεργοποιηθούν, προκαλούν αυτήν τη συμπεριφορά:

«Το κρίσιμο ερώτημα», τονίζει, «δεν είναι π.χ. αν κάθε άνδρας σε κάθε πολιτισμό συμπεριφέρεται ζηλότυπα.Το ερώτημα είναι αν κάθε άνδρας έρχεται στον κόσμο προικισμένος με προγράμματα που είναι σχεδιασμένα με τέτοιο τρόπο, ώστε να συγκεντρώνουν εξελικτικά σχεδιασμένους μηχανισμούς σεξουαλικής ζηλοτυπίας, που με τη σειρά τους ενεργοποιούνται όταν υπάρξουν τα κατάλληλα ερεθίσματα».

Λάθος δίλημμα

Οι αναλύσεις της εξελικτικής ψυχολογίας οδηγούν σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα όσο αφορά τη γνωστή συζήτηση σχετικά με τον αν η προσωπικότητα του ανθρώπου είναι το αποτέλεσμα της φύσης ή της ανατροφής του. Είμαστε αυτό που είμαστε λόγω του περιβάλλοντός μας ή των γονιδίων μας; Για τη συνομιλήτριά μας, πρόκειται για ένα λάθος δίλημμα.

«Οπως θα σας πει οποιοσδήποτε βιολόγος, η κάθε πτυχή του φαινότυπου ενός οργανισμού είναι το κοινό προϊόν του περιβάλλοντος και των γονιδίων του.Το να ρωτάμε ποιο είναι πιο σημαντικό, είναι σαν να ρωτάμε ποια είναι ποιο σημαντική αιτία της κίνησης του αυτοκινήτου, η μηχανή του ή η βενζίνη. Αποτελεί λάθος να πιστεύουμε, ότι οι «βιολογικοί» και οι «περιβαλλοντολογικοί» λόγοι αναφέρονται σε δύο διαφορετικά σύνολα αιτιών, έτσι ώστε, όσο περισσότερο κάποιος εξηγεί κάτι «βιολογικά», τόσο λιγότερο έχει να εξηγήσει «κοινωνικά» ή «περιβαλλοντολογικά».

Προκειμένου να εξηγήσει την άποψή της σχετικά με την κοινή επίδραση της φύσης και του περιβάλλοντος στη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών, η δρ Κοσμίδη χρησιμοποιεί το εξής παράδειγμα: «Ορισμένα ψάρια ζουν σε ομάδες – ένα αρσενικό και πολλά θηλυκά. Οταν πεθάνει το αρσενικό, το μεγαλύτερο θηλυκό γίνεται αρσενικό. Εχουν, με άλλα λόγια, κατασκευαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να ανταποκρίνονται σε αλλαγές στο περιβάλλον, που είναι η παρουσία ή η απουσία του αρσενικού». Αυτό λοιπόν που μπορούμε να πούμε, λέει, «είναι ότι τα γονίδια επιτρέπουν στο περιβάλλον να επηρεάσει τη διαμόρφωση του φαινότυπου».

Οι επιστημονικές προσεγγίσεις, που παίρνουν ως σημείο αναφοράς της ανθρώπινης συμπεριφοράς βιολογικές παραμέτρους, αντιμετωπίζουν πάντοτε τον κίνδυνο να κατηγορηθούν ως «ρατσιστικές», λόγω της διαστρέβλωσης της βιολογίας στο παρελθόν από ναζιστικά κινήματα. Ομως, για τη Λήδα Κοσμίδη ο κίνδυνος αυτός είναι σήμερα ανύπαρκτος:

«Οι έρευνες της εξελικτικής ψυχολογίας τεκμηριώνουν την ψυχολογική ενότητα της ανθρωπότητας. Ομως, σε αντίθεση με τις «πολιτικά ορθές» απόψεις, εμείς προσπαθούμε να θεμελιώσουμε την ενότητα σε επιστημονικά επιχειρήματα και όχι σε ιδεολογικούς μύθους. Η ψυχολογική ενότητα του ανθρωπίνου είδους πηγάζει από τη γενετική βάση της νοηματικής αρχιτεκτονικής του ανθρώπου, η οποία υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους».


Λεζάντες: Η Λήδα Κοσμίδη με το σύζυγό της Τζον Τούμπι
Εσωτερικά:

  • Η Ελληνίδα θεμελιώτρια της Εξελικτικής Ψυχολογίας Λήδα Κοσμίδη μιλά για τη διαμόρφωση των νοητικών λειτουργιών
  • Οι έννοιες «κοινωνία» και «πολιτισμός» αποτελούν τη μεταφυσική κόλλα που δένει τις κοινωνικές επιστήμες

Πηγή: ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Advertisements

Σχολιάστε »

Δεν υπάρχουν σχόλια.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: